درسنامه آموزشی علوم و معارف قرآنی (3) دوازدهم معارف

دین اسلام برای رشد و تزکیه انسان، تکالیف دینی مختلفی را تعیین نموده و احکام آن را از طریق پیامبر اسلام و اهل‌بیت ایشان (ع) بیان کرده است.

اسلام، دینی سراسر اجتماعی

تأمّل در تعالیم اسلام نشان می‌دهد که اغلب احکام اسلامی نه برای زندگی فردی بلکه برای جامعه و زندگی اجتماعی انسان وضع شده‌اند.

قرآن‌کریم تحقّق بسیاری از فرمان‌ها و آموزه‌های خود را به شکل اجتماعی خواسته‌است. سفارش به امر به معروف و نهی از منکر برای هدایت کلّی جامعه، دستور به ادای عمومی و به جماعتِ نماز جمعه به عنوان نماد عبادت اجتماعی اسلام در هر هفته و در وقت معیّن، فرمان به حج، دعوت به جهاد برای حفظ کیان جامعهٔ اسلامی، وضع خمس و زکات برای رفع نیازهای جامعه و از همه مهم‌تر، تأکید بر برادری مؤمنان با یکدیگر همگی نمادهایی هستند که نشان می‌دهند قرآن دستورات خود را در بستر جامعه جاری می‌کند و در اندیشه تحقّق آنها در عرصهٔ گستردهٔ اجتماع است.

اسلام دربارهٔ عبادتی مانند نماز، که خواندن آن حتّی به صورت فرادی، آثار بسیاری دارد، به صورت اجتماعی و در قالب نماز جماعت سفارش کرده تا بر اهمیت زندگی اجتماعی و ارتباط هر چه بیشتر مؤمنان با یکدیگر تأکید نماید.

تفسیر یک آیه

یکی از مهم‌ترین آیاتی که به ارتباط مؤمنان با یکدیگر در جامعه و نتیجهٔ آن اشاره می‌کند، این آیه است:

یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صَابِرُوا وَ رَابِطُوا وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ _{(آل‌عمران/200)}

«صبر» در آیه به صورت مطلق آمده و در نتیجه، شامل انواع صبر یعنی صبر بر سختی‌ها، صبر در راه اطاعت خدا و صبر بر ترک گناهان می‌شود.

علامه طباطبائی در تفسیر «مُصابَرة و مُرابَطة» می‌نویسد:

«مصابره» عبارت است از اینکه جمعیتی به اتّفاق یکدیگر سختی‌ها را تحمّل کنند و هر یک صبر خود را به صبر دیگری تکیه دهد که در نتیجه، حال افراد تقویت شده و تأثیر صبر آنها بیشتر شود. امّا «مرابطه» معنایی اعم از مصابره دارد و به معنای برقراری ارتباط میان نیروهای افراد در جمیع شئون زندگی ایشان است؛ چه در حال سختی و چه در حال راحتی و خوشی.

این دستورات سه‌گانه در آیه، با سفارش به تقوا پایان می‌پذیرد و به ثمرهٔ آنها، یعنی فلاح و رستگاری، اشاره می‌شود تا نشان دهد، صبر و مصابره و مرابطه تنها در سایه تقواست که می‌تواند خیر دنیا و سعادت اخروی را به ارمغان آورد.

از آنچه گذشت، مشخص می‌شود که اسلام، دینی اجتماعی است نه فردی. در این میان قرآن رابطه‌ای تنگاتنگ میان فرد و جامعه قائل بوده و رشد و سقوط هر انسان را در بستر تعاملات اجتماعی او تعریف می‌کند.

ارتباط فرد و جامعه در قرآن

چنانچه می‌دانیم، هر انسانی برخوردار از حیات فردی و دارای طاعت و عصیان و در نهایت، سرنوشت خاصی است امّا همین انسان‌ها هنگامی که کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و جامعه را تشکیل می‌دهند، این جامعه، هویتی جدید نسبت به هویت تک تک افراد پیدا می‌کند و خواص جدیدی می‌یابد.

این مطلب کاملا منطقی است و با دقت در عالم طبیعت نیز می‌توان نمونه‌هایی از آن را مشاهده کرد. هنگامی که به عالم طبیعت می‌نگریم، درمی‌یابیم که این عالم از اجزایی تشکیل شده که هر یک برای خود آثار و خواصی دارد. سپس چند جزء از این اجزا با هم ترکیب می‌شوند و فوایدی اضافه بر فوایدی که در تک تک اجزاست، به دست می‌آید؛ برای نمونه، هر یک از انگشتان دست فایده‌ای دارد و وجودش برای بدن لازم است امّا به تنهایی قادر به انجام دادن بسیاری از کارها نیست و حتّی نمی‌تواند دکمه‌های لباس را ببندد. امّا وقتی این انگشتان در کنار هم قرار می‌گیرند، توان انجام دادن بسیاری از کارها را می‌یابند.

و یا اجزای مختلف یک خودرو (فرمان، صندلی‌ها، باتری، دینام، سیلندرها و...)، هر یک به صورت مجزا فایده و عملکرد خاص خود را دارند، امّا وقتی در کنار هم جمع می‌شوند، خاصیت و عملکرد جدیدی پیدا می‌کنند و یک وسیلهٔ نقلیه با قابلیت جابه‌جایی افراد را می‌سازند؛ در حالی که این قابلیت در تک تک آن اجزا وجود نداشت.

بر این اساس، اجتماعِ اعضا در کنار یکدیگر خواه ناخواه به ایجاد هویتی جدید منجر می‌شود، غیر از هویتی که تک تک افراد دارند؛ و خواص و آثاری می‌یابد غیر از خواص و آثاری که تک تک افراد دارند. این مطلب دربارهٔ جامعه نیز نسبت به تک تک افراد آن صادق است.

به همین جهت، قرآن کریم در کنار شخصیت و سرنوشتی که برای افراد هست، شخصیتی مستقل برای اجتماع قائل است و با تعابیر گوناگون به این شخصیت اجتماعی اشاره می‌کند:

1- عمر و اجل امّت‌ها

قرآن دربارهٔ عمر و اجل امّت‌ها می‌فرماید:

وَ لِکُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لَا یَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَ لَا یَسْتَقْدِمُونَ _{(اعراف/34)}
برای هر امتّی اجلی است؛ پس هنگامی که اجلشان فرا رسد، نه [می‌توانند] ساعتی آن را پس اندازند و نه پیش اندازند.

در این آیه، سخن از حیات و زندگی جوامع و ملّت‌هاست که مانند زندگی افراد در زمانی مشخّص پایان می‌پذیرد و تخلّف ناپذیر است؛ این زمان نه پیش افتادنی است و نه پس افتادنی. بدیهی است که افراد یک جامعه حیات فردی خود را نه با یکدیگر و در یک لحظه، بلکه به صورت تدریجی و در طول سال‌ها از دست می‌دهند؛ در حالی که آیه از یک اجل و مرگ دفعی سخن به میان آورده است.

مرگ و انقراض امّت‌ها اغلب بر اثر انحراف از مسیر حق و عدالت و روی آوردن به ظلم و ستم رخ می‌دهد. هنگامی که ملّت‌های جهان در چنین مسیرهایی قدم می‌گذارند، سرمایه‌های هستی خود را یکی پس از دیگری از دست می‌دهند و سرانجام سقوط می‌کنند؛ مانند تمدّن های بابل، فَراعنهٔ مصر و... .

2- کتاب امّت‌ها

وَ تَرَی کُلَّ أُمَّةٍ جَاثِیَةً کُلُّ أُمَّةٍ تُدْعَی إِلَی کِتَابِهَا الْیَوْمَ تُجْزَوْنَ مَا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ _{(جاثیه/28)}

با توجّه به معنای این آیه، نه تنها افراد، هر کدام کتاب و سرنوشتی مخصوص به خود دارند، بلکه جوامع نیز از آن جهت که حاصل جمع مردمانی هستند که با فرهنگ، اعتقادات و علایق مشترک با هم زندگی می‌کنند و ارتباطی تنگاتنگ با یکدیگر دارند، کتابی مخصوص به خود داشته و در روز قیامت به سوی آن فراخوانده می‌شوند.

3- درک امّت‌ها و عمل بر اساس آن

...زَیَّنَّا لِکُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ... _{(انعام/108)}

این آیه نیز اشاره می‌کند که هر جامعه، فهم و شعور واحد و معیارهایی خاص برای تشخیص زینت‌ها و زیبایی‌ها دارد. بسا کارهایی که در دیده امّتی زیبا و در دیده امّتی دیگر نازیباست. در واقع، این فضای اجتماعی یا همان فرهنگ جامعه است که درک افراد را نسبت به موضوعی خاص به طور یکسان شکل می‌دهد و آن را مبنای عمل افراد در جامعه قرار می‌دهد.

این فهم و درک نسبت به مسائل تا جایی پیش می‌رود که حتّی جامعه بر اساس فهم و شعور خود، آداب و سنت‌هایی را وضع کرده و بر مبنای آن حقوقی برای خود قرار می‌دهد و حقوقی دیگر را از خود سلب می‌کند؛ حقوقی که ممکن است هیچ پایه و اساس دینی و حتّی اخلاقی نداشته باشد، امّا مبنای عمل جامعه قرار می‌گیرد. قرآن از زبان قوم لوط خطاب به پیامبرشان چنین نقل می‌کند:

قَالُوا لَقَدْ عَلِمْتَ مَا لَنَا فِی بَنَاتِکَ مِنْ حَقٍّ... _(هود/79)

قوم لوط بر مبنای سنّت نادرست و زشتی که میان خود وضع کرده بودند، عملاًحقّ طبیعی ازدواج را از خود سلب نموده بودند.

قرآن کریم از سوی دیگر برخی جوامع را به سبب اعمال نیک آنها می‌ستاید؛ اعمالی که به جامعه، به عنوان یک واحد کلّی، نسبت داده می‌شود و از فهم و دانش صحیح آن جامعه حکایت می‌کند:

...مِنْ أَهْلِ الْکِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ یَتْلُونَ آیَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّیْلِ... _{(آ‌ل‌عمران/113)}
از اهل کتاب، جمعیتی هستند که (به حق و ایمان) قیام می‌کنند و پیوسته در اوقات شب، آیات خدا را می‌خوانند.

روح جمعی اجتماع

همهٔ آنچه بیان شد، نشان دهندهٔ آن است که قرآن نوعی حیات برای جوامع قائل است؛ حیاتی که ورای حیات فردی یکایک انسان‌های عضو اجتماع و مستقل از آنهاست. بر این اساس، هر جامعه فهم و اندیشهٔ خاصی دارد، عمل و عصیان و نامهٔ عمل مخصوص به خود دارد و همچنین دارای اجلی معیّن است که بر اساس آن، روزی حیاتش به پایان می‌رسد.

این حیات را «روح جمعی اجتماع» می‌نامیم. روح جمعی در یک جامعه، ترکیبی از اندیشه‌ها، عواطف، خواست‌ها و اراده‌های افراد آن جامعه است که هویت جدیدی را تشکیل می‌دهد. این روح جمعی بر هویت و سرنوشت تک تک افراد آن جامعه مؤثّر بوده و جهت‌گیری‌های کلی و عمومی زندگی آنها را تعیین خواهد کرد.

از نگاه قرآن، تأثیر روح جمعی در سرنوشت افراد جامعه تا آنجاست که گاه کار یک فرد به همهٔ جامعه نسبت داده می‌شود؛ زیرا مردم یک جامعه، عموماً یک ارادهٔ اجتماعی واحد دارند که حاصل از روح جمعی آنهاست.

برای نمونه، قرآن در داستان قوم ثمود، کشتن شتر صالح را  که به ظاهر کار یک نفر بود  به همه آن قوم نسبت می‌دهد و برای آن عمل، همهٔ آنها را مستحقّ مجازات می‌داند:

کَذَّبَتْ ثَمُودُ بِطَغْوَاهَا * إِذِ انْبَعَثَ أَشْقَاهَا * فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ نَاقَةَ اللَّهِ وَ سُقْیَاهَا * فَکَذَّبُوهُ فَعَقَرُوهَا فَدَمْدَمَ عَلَیْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهِمْ فَسَوَّاهَا. _(شمس/11)

قوم «ثمود» بر اثر طغیان، [پیامبرشان را] تکذیب کردند؛ آن‌گاه که شقی‌ترین آنها [برای کشتن ناقه] به پاخاست، و فرستادهٔ الهی [صالح] به آنان گفت: «ناقهٔ خدا و [نوبت] آب خوردنش را [حرمت نهید]» ولی آنها او را تکذیب و ناقه را پی کردند (و کشتند)؛ از این رو پروردگارشان آنها (و سرزمینشان) را به خاطر گناهانشان در هم کوبید و با خاک یکسان کرد.

بر این اساس، رابطهٔ فرد و اجتماع رابطه‌ای مستحکم و سرنوشت این دو سخت به یکدیگر وابسته است. هر یک از ما نیز به خوبی این نکته را تصدیق می‌کنیم که هر چند در زندگی، اختیار و ارادهٔ مستقل داریم، امّا به سبب پیوستگی عمیق ما با جامعه و افراد آن، سرنوشت ما معمولا نمی‌تواند امری جدا از سرنوشت جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کنیم، باشد.

حال این پرسش به وجود می‌آید که سرنوشت جوامع چگونه رقم می‌خورد؟ روح جمعی هر جامعه چگونه در مسیر حق یا باطل شکل می‌گیرد؟

پاسخ به این پرسش‌ها در درس بعد دنبال خواهد شد.